انقلاب اسلامی

نقش ها و شخصيت ها در انقلاب

از ويژگي هاي بارز انقلاب اسلامي ايران ، حضور گسترده و تعيين كننده مردم در آن بود . به طوري که مردم شهرهاي مختلف ايران در مراحل گوناگون شكل گيري انقلاب، نقش اساسي را به عهده داشتند . از ميان اقشار و صنوف گوناگوني که در انقلاب ملت ايران مشارکت داشتند ، نقش روحانيون و علما ، بارز و برجسته است . روحانيون در ايران ، مروج ارزش ها و تعاليم اسلام بوده اند و پايگاه اصلي آنها مسجد است . روحانيون از نظر ساختار اجتماعي ، معمولا" از متن مردم برخاسته اند و با مشکلات و ناملايمات زندگي توده هاي مردم از نزديك آشنايي دارند . روحانيون از آنجا كه خود ، مبلغ و مروج تعاليم اسلام هستند ، مورد پذيرش عموم مردم قرار دارند . مردم ايران به علما اعتماد و اطمينان دارند و در امور زندگي با آنها مشورت مي کنند . از جمله در بسياري از اختلافات اجتماعي و خانوادگي ، روحانيون به عنوان داوري منصف و مورد قبول ، به قضاوت خوانده مي شوند و به حل دعاوي طرفين مي پردازند . به اين ترتيب ، علما به عنوان امين مردم شناخته مي شوند . از لحاظ تاريخي ، ظلم ستيزي ، مخالفت با تبعيض و دفاع از مظلومان ، از ويژگي هاي روحانيت است . چرا که يکي از مهمترين آموزه هاي دين بزرگ اسلام ، مخالفت با ستم و بي عدالتي است . بر همين اساس ، قبل از انقلاب اسلامي ، روحانيون با شاه و جنايت ها و ستمكاري هاي او مخالف بودند و از حقوق مردم دفاع مي کردند . علما که در ميان مردم زندگي مي کردند ، به خوبي از فقر ، محروميت و مظلوميت توده هاي مردم مطلع بودند . روحيه انقلابي ، احساس مسئوليت و تقواي بسياري از روحانيون باعث شد كه مردم ايران ، آنها را به عنوان پيشروان و پيشگامان انقلاب خود به رسميت بشناسند. چنانکه امام خميني (ره) به عنوان برجسته ترين روحاني و عالم ديني به عنوان رهبر محبوب نهضت مردم ايران ، شناخته شد . اصولا" بسياري از رهبران انقلاب اسلامي ايران ، از روحانيون زمان شناس و آگاه بودند . اين افراد تحت تاثير افکار انقلابي و مردمي امام خميني قرار داشتند و در زماني كه ايشان در تبعيد به سر مي برد ، به شيوه هاي مختلف با امام در ارتباط بودند . آنها نظرات امام و مسائل نهضت را به ساير روحانيون و افراد انقلابي مي رساندند و نقش مهمي در پيشبرد نهضت مردم ايران ، ايفا مي كردند . به اين ترتيب ، شبکه اي گسترده از روحانيون همچون يک رسانه پرقدرت مردمي ، ساماندهي و انتقال اطلاعات مربوط به انقلاب را دنبال مي كرد . پيام هاي امام خميني به مردم نيز از طريق همين شبکه گسترده منتقل مي شد . شيوه مبارزه روحانيت با شاه ، همانگونه که امام تاکيد مي کرد ، غير مسلحانه و برمبناي آگاهي بخشي به ملت بود . پايگاه روحانيون همواره مسجد بوده است . قبل از انقلاب اسلامي ، روحانيون با برگزاري مراسم ديني و مذهبي در اين پايگاه مهم ، علاوه بر تبليغ دين ، موضوعات سياسي و انقلابي را مطرح مي کردند . در واقع ، يکي از دستاوردهاي مهم انقلاب اسلامي ايران که توسط امام خميني مطرح و تثبيت شد، تفكيك ناپذيري دين از سياست است . روحانيون در مراسم مختلف از جمله پس از نمازهاي جماعت ، عزاداري ها و اعياد و ساير مناسبت هاي مذهبي به ترويج انديشه هاي انقلابي مي پرداختند . در اين ميان ، روحانيت بر پيام امام خميني مبني بر وحدت همه اقشار مردم در مبارزه با شاه و آمریکا تاكيد مي كرد و به همين دليل نيروهاي مخالف رژيم شاه ، حول محور علما و روحانيون مبارز با هم متحد شدند .

امام خمینی ( ره ) بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران ، همواره نقش مسجد را در پیروزی انقلاب اسلامی متذکر می شد . ایشان در مصاحبه ای با حامد الگار ، اندیشمند مسلمان و استاد دانشگاه بركلي آمريكا ، می فرماید :  در تمام مراحل ( انقلاب ) ، روحانیت نقش اول را داشت .... آن که ملت را بسیج کرد ، روحانیون بودند .... اگر روحانیت را از این نهضت از اول بر می داشتیم ، اصلا" نهضتی نمی شد ، مردم به حرف کس دیگری گوش نمی كردند ...

همانگونه که اشاره شد ، مسجد در تبلیغات مذهبي ، جايگاهي ويژه و برجسته داشت . این نقش ، ريشه در کارکردهای متعدد و مردمی مسجد دارد . اگر چه مسجد ، عبادتگاه مسلمانان است ، اما در اسلام ، از تجمع مردم در این مکان مقدس ، استفاده های گوناگون می شود . چنان که پیامبر اکرم (ص) برای حل مشکلات و دعاوی مردم ، برگزاری جلسات مشورت با بزرگان ، حتی آموزش و بسيج نظامیان براي حضور در جبهه ها ، از مسجد استفاده می کرد .در ایران ، همچون بسیاری از کشورهای اسلامی ، تعداد زیادی مسجد وجود دارد . حتی دور افتاده ترین روستاها نیز از نعمت وجود چنین مکان مقدسی برخوردارند . در جريان انقلاب اسلامي ، حضور گسترده مردم در مساجد ، به ویژه در هنگام مراسم مذهبی ، این فرصت را برای انديشمندان و سخنوران فراهم مي كرد تا افكار مردم را روشن و به مبارزه با استبداد ترغیب کنند . همچنین در این اجتماعات ، مردم سازماندهی و بسیج می شدند تا در تظاهرات متعددی که رژیم شاه را به ستوه آورده بود ، شرکت کنند . احمد هوبر نویسنده و روزنامه نگار مسلمان سوئیسی می گوید : " در بدو شکل گیری انقلاب اسلامی ، غرب اصلا متوجه مساجد و نقش آن ها در هدایت انقلاب نبود . حقيقت نيز اين است كه آمریکا و رژیم شاه هنگامی متوجه نقش مهم مساجد در سازماندهي تظاهرات و هدايت مبارزات مردم ايران شدند که كاري از دست آنها بر نمی آمد . مساجد علاوه بر نقش بسیج کننده مردم ، مرکزی برای هماهنگي و تبادل اطلاعات و اخبار در ميان مردم بودند . روحانیون و جوانان انقلابي ، مردم را از اخبار نهضت آگاه می کردند و به آنها درمورد توطئه های رژیم شاه ، بویژه ایجاد تفرقه و چند دستگي توسط عوامل رژيم ، هشدار می دادند . جان استمپل ، از وابستگان سفارت امریکا در ایران در کتاب " درون انقلاب ایران " می نویسد : " سریع ترین و مطمئن ترین راه برای رساندن پیامهاي انقلابي از شهری به شهری دیگر ، از طریق شبکه مساجد انجام می گرفت که توسط روحانیون رده بالا ، سازمان داده شده بود  پروفسور حمید مولانا ، مشاور رئیس جمهوري ایران و كارشناس برجسته ارتباطات در این زمینه می گوید :  انقلاب اسلامی ایران توسط مسجد سازماندهی شد و سرانجام نیز با نيروي مسجد به پیروزی رسید . در همه انقلابهای قرن بیستم ، رسانه ها نقش بزرگی ایفا کردند ، اما در انقلاب اسلامی ایران به دلیل عدم حضور رسانه ها ، این نقش بر عهده مسجد بود . "دکتر حامد الگار ، نيز نقش مسجد را در انقلاب ایران مورد بررسی قرار داده است . وي می گوید : " مسجد هسته اساسی تشکیلات انقلاب اسلامی بود . یکی از عناصر مهم در پیروزی انقلاب ، احیای مجدد مسجد و استفاده از تمام ظرفيتهاي عملکردی آن بود . مسجد ، دیگر گریزگاهی از جامعه نبود تا مردم برای دوری جستن از دنیا و انجام عبادات ، به آن پناه ببرند ، بلکه مسجد به کانون مبارزه و مرکز قوماندانی تبديل شد . به طور خلاصه مسجد شبيه آن چیزی شد که در عصر پیامبر بود . " به عبارت دیگر ، همانطور که پروفسور مولانا نيز اشاره می کند ، مساجد زمينه پیروزی انقلاب را فراهم كردند و انقلاب نيز به مساجد رونق تازه اي بخشيد .  

امام خمینی ( ره ) مسجد را سنگر مي نامید و از مردم بويژه جوانان می خواست در مساجد فعالانه حضور یابند و به افشای جنایات رژیم شاه ، امریکا و رژیم صهیونیستی بپردازند . شاید بتوان خلاصه ای از نقش روحانیت و مسجد در پیروزی انقلاب اسلامی را در این بخش از کتاب " ایران: سراب قدرت " نوشته رابرت گراهام ، نویسنده سابق روزنامه تایمز مالی ، یافت . وی می نویسد : " واقعیت این است که روحانیون در ایران در میان مردم زندگی کرده و ارتباط بسیار نزدیکتری با آنها داشته اند و در نتیجه از احساسات توده ها آگاهی بیشتری دارند . مسجد نیز جزء لاینفک زندگی توده های مردم است . زمانی که روحانیت با برخي سیاستها مخالفت می کند ، نظراتش دارای چنان مشروعیتی است که حتی در سخت ترین شرایط ، مورد توجه مردم قرار می گیرد . از طرف دیگر ، شبکه ارتباطی روحانیت و سیستم مسجد ، قدرت تماس با همه اقشار مردم را برای آنها فراهم می کند.

با تشريح حضور فعال قشرهاي مختلف مردم در انقلاب اسلامي ايران، نقش مؤثر روحانيون را در روند پيروزي انقلاب اسلامی توضيح داديم . در ميان ساير گروه ها و طبقات تاثيرگذار بر پيروزي انقلاب اسلامی ، دو گروه جوانان و زنان نيز جايگاهي ويژه داشتند . در اين برنامه کوشش می کنیم نقش اين دو قشر را در پيروزي نهضت اسلامي ملت ايران بررسي و تحليل کنيم .
اصولا" در كشورهاي مختلف، قشر جوان، نيرويي فعال و با نشاط محسوب مي شود و در واقع نقش جوانان آگاه و تحصيل کرده در مسير انکشاف، پيشرفت و نيکبختي جوامع، سرنوشت ساز است.
در دوران سلطنت رژيم پهلوي ، با آن كه جوانان بخش بزرگی از جمعیت ايران را تشکیل می دادند ، به دليل سياست هاي مخرب رژيم ، قشر جوان ، از تحرک و كارآيي لازم برخوردار نبود . نظام استبدادي از يک طرف با برقراري اختناق و ديکتاتوري در کشور ، از فعاليت هاي آزادانه سياسي و اجتماعی و فرهنگی اي که مخالف ديدگاه هاي رژیم بود ، جلوگيري مي كرد و از طرف ديگر ، رژيم شاه مي کوشيد فکر و استعداد جوانان را به مسيري انحرافي سوق دهد تا آنان کمتر به سرنوشت کشور بينديشند . در همين جهت ، رژيم تلاش می کرد شرايط اجتماعي را براي فساد و بي بند و باري جوانان فراهم کند و آن ها را به مسائل مادي ، مبتذل و بي ارزش سرگرم سازد . امام خميني ( ره ) بنيانگذار جمهوري اسلامي ايران ، با تيزبيني ، اين خطر را احساس مي كرد و درباره آن هشدار مي داد . ايشان فرمود : « آنها بنا داشتند جوان هاي ما را فاسد کنند تا اين که بي تفاوت بشوند ... اين جوان ديگر نمي تواند فکر بکند به اين که بر سر مملکت چه آمده است . »
اما طراحان تبليغات و برنامه هاي فساد انگيز و تخريبي در رژيم شاه ، تحليل درستي از روحيه و احساسات مذهبي جوانان ايراني نداشتند . اگرچه گروهي از جوانان فريب دستگاه هاي تبليغاتي رژيم شاه را خوردند ، اما بسياري از آن ها با هوشياري مراقب اوضاع بودند و تحت تاثير قرار نگرفتند . از نگاه جوانان ، استراتژی رژيم شاه براي مسخ و انحراف جوان ايراني ، خود از نشانه هاي بارز انحراف حكومت پهلوي بود و همين موجب نفرت و انزجار بيشتر آنها از رژيم مي شد . در اين ميان ، روشنگري هاي امام خميني(ره) و برخي ديگر از شخصيت هاي انقلابي و پيشرو ، در آگاهي و بيداري طيف وسيعي از جوانان نقش كليدي داشت . نسل جوان ايران در شعارهاي انقلاب ، هويت اسلامي ، عدالت خواهي ، استقلال طلبي ، نفي ظلم و سلطه را مي ديد که همگي از آرمان هاي مورد علاقه او بود . به اين ترتيب ، نسل جوانان انقلاب ، به عنوان نيرويي عظيم و کارآمد ، وارد صحنه شد ، به طوري که در آغاز حرکت انقلابي مردم ايران در سال 1978 ، جوانان طليعه دار و پيشگام شدند .

جوانان در ايجاد شور انقلابي در ميان توده هاي مردم و نيز تلاش خستگي ناپذير براي به ثمر رسيدن انقلاب ، نقشي مهم ايفا كردند . راهپيمايي ها معمولا" توسط آنها تدارك و سازماندهي مي شد و مسئوليت هاي مختلفي بر عهده افراد جوان شهرها و محلات بود . جوانان در جريان انقلاب ، هويت ملي و ديني خود را بازیافتند و برای ساختن آينده ايران، احساس مسئولیت کردند. اعتماد امام خميني به جوانان و متقابلا" ايمان آنها به رهبر بزرگشان ، باعث شد كه پس از پيروزي انقلاب نيز قشر جوان با عزمي استوار و اتکاي به نفس فراوان ، وارد عرصه هاي مختلف شود . چنان که بسياري از مديران کشور در سال هاي پس از انقلاب ، از ميان جوانان مومن و انقلابي برخاستند و همين جوانان متعهد و شجاع ، در ميدان هاي نبرد با نيروهاي متجاوز اردوی صدام حسين ، به دفاع از ميهن پرداختند .
بديهي است بخشي از نيروهاي جوان هر کشور را ، دانشجويان تشکيل مي دهند که افرادي تحصيل کرده و آينده ساز هستند . در کشورهاي مختلف، دانشجويان به دليل حساسيت به مسائل سياسي و اجتماعي و تماس و ارتباط با افراد تحصيل كرده و روشن بين، در مقايسه با ساير اقشار جامعه ، از آگاهي بيشتري برخوردارند . لذا در مقابل ظلم و تبعيض و ناراستي ، سريع تر واکنش نشان مي دهند . اين موضوع در مورد دانشجويان ايراني نيز كاملا" صادق بود . قبل از انقلاب اسلامي ، رژيم شاه که نقش دانشجويان را در وقايعي چون ملي شدن صنعت نفت ايران مشاهده كرده بود ، کوشيد دانشگاهها را کاملا" تحت ‌کنترل درآورد . از طرف ديگر ، رژيم در کنار اشاعه فساد در جامعه مي كوشيد تا غربزدگي را نيز در ميان دانشجويان با شدت بيشتري ترويج كند . با وجود اين ، دانشجويان ايراني با مشاهده اختناق ، استبداد و فقر و تبعیض حاکم بر جامعه ، مخالف رژيم بودند . از آن مهمتر ، هنگامي كه آنها وابستگي و تسليم رژيم شاه در برابر غرب به ويژه آمریکا را مشاهده مي كردند ، بيشتر برانگيخته مي شدند .
در اين ميان ، گروه هاي چپگرا و متمايل به افكار انحرافي و التقاطي ، فرصت طلبانه مي کوشيدند مخالفان رژيم شاه را جذب تشكيلات خود کنند . اما وجود تعداد زيادي از دانشجويان مسلمان در دانشگاه ها و همچنين تلاش تاثيرگذار افرادي چون شهيد آيت ا... مطهري ، شهيد مفتح و دکتر شريعتي در محيطهاي دانشگاهي ، موجب شد كه به تدريج فضايي مناسب براي نيروهاي مذهبي در دانشگاهها فراهم شود . به طوري که با آغاز قيام مردم ايران ، دانشجويان به سرعت ، به صفوف مردم پيوستند و دانشگاهها به مراکز مهم تجمع و خيزش عليه رژيم شاه تبديل شدند . از نکات مهم در اين روند ، نزديکي دو قشر روحاني و دانشجو به عنوان دو طيف تحصیل کرده و پيشرو انقلاب بود . امام در مورد نقش دانشجويان و جوانان مي فرمايد : « جوانان متعهد در طول تاريخ و خصوصا" ‌دانشجويان مسلمان در نسل حاضر و در نسلهاي آينده ، سرمايه اميد بخش اسلام و کشورهاي اسلامي هستند . اين دانشجويان هستند که با تعهد و سلاح و استقامت و پايداري مي توانند کشتي نجات امت اسلامي و کشورهاي خود باشند و اين عزيزانند که استقلال ، آزادي و ترقي و تعالي ملتها مرهون زحمات آنان است . »

قشر ديگري که در انقلاب اسلامي ايران ، نقشي غيرقابل انکار و شاخص داشت ، زنان بودند . زنان تقريبا" نيمي از جمعيت ايران را تشکيل مي دهند و مي توانند بر نيم ديگر ، تاثير بگذارند . از آغاز سلسله پهلوي ، بانوان مسلمان ايراني با سياستهاي اسلام ستيزانه و غرب گرايانه رژيم مواجه شدند . به طوري که رضاخان ، اولين ديکتاتور پهلوي کوشيد به اجبار زنان ايراني را از حجاب منع كند و آنها را به سمت الگوهاي مادي غرب سوق دهد . سياست دين زدايي و غرب گرايي در زمان محمدرضا پهلوي نيز با ابزارها و شيوه هاي گوناگون فرهنگي و تبليغاتي دنبال شد . اما غالب زنان ايراني ، با اقدامات ضد فرهنگي و مخالف اسلام رژيم پهلوي ، به مقابله پرداختند و پايبندي خود را به ارزشها و باورهاي اسلامي نشان دادند . در اين ميان ، رهبري مدبرانه امام خميني ( ره) و ديدگاههاي مترقي ايشان درمورد نقش و جايگاه زنان در جامعه ، جاي ترديدي براي مشاركت ‌فعال بانوان در عرصه هاي مختلف انقلاب ، باقي نگذاشت .
رهبر کبير انقلاب اسلامي در مورد نقش زن در جامعه مي فرمايد : « زن مربي جامعه است . از دامن زن ، انسانها پيدا مي شوند ... زن با تربيت خودش انسان درست مي کند و با تربيت صحيح خودش کشور را آباد مي کند . مبداء همه سعادتها از دامن زن بلند مي شود . » شرکت گسترده زنان در تظاهرات ضد رژيم ، براي سردمداران رژيم پهلوي کاملا"‌ غيرمنتظره بود . زنان نه تنها در مبارزات انقلابي ، فعالانه حضور داشتند ، بلکه همسران و فرزندان خود را نيز به مخالفت با رژيم شاه ، ترغيب مي کردند . به همين جهت امام خميني نقش زنان را در انقلاب ، بسيار مهم و تاثيرگذار مي دانست .
بانوان ايراني با پيروزي انقلاب اسلامي ، هويت واقعي خود را باز يافتند . امام خميني (ره) با طرح شخصيتهايي چون حضرت فاطمه ( س) دختر پيامبر و حضرت زينب (س) نوه پيامبر ، اين بانوان برجسته و تاريخ ساز را به عنوان الگوهاي آرماني ، به زنان ايراني معرفي کرد . به اين ترتيب ، انقلاب اسلامي ايران از همراهي قشر عظيم و مؤثر زنان به نحو مطلوبي ، بهره جست . چنان که يک خبرنگار فرانسوي در اوايل انقلاب پس از ديدار خود از ايران ، نوشت : « در ايران همه در تلاش براي ايجاد يک تحول عظيم سياسي - اجتماعي به منظور بنا کردن ساختار يک نظام حكومتي اسلامي هستند . در اين ميان ، چيزي که قابل توجه است ، استقامت و خستگي ناپذيري زنان ، دوشادوش مردان است . » زنان ايراني در سالهاي پس از پيروزي انقلاب نيز در جريان جنگ تحميلي صدام عليه ايران و نيز در دوران سازندگي کشور ، با پذيرش نقشهاي موثر ، مسئوليت پذيري و پايبندي خود را به انقلاب اسلامي به خوبي نشان دادند . چنان که امام خميني (ره) در آغاز وصيت نامه خود آورده است : « ما مفتخريم که بانوان و زنان پير و جوان و خرد و کلان در صحنه هاي فرهنگي و اقتصادي و نظامي ، ‌حاضر و همدوش مردان يا بهتر از آنان ، در راه تعالي اسلام و مقاصد قرآن کريم فعاليت دارند . »
البته در انقلاب اسلامي ايران ، تقريبا" همه اقشار و گروهها شرکت داشتند و هر يک به نوعي نقش و مسئوليت ميهني و اسلامي خود را ايفا کردند . در اين ميان برخي شخصيتها نيز در آغاز و ادامه اين نهضت بزرگ نقش داشتند که در برنامه بعد به معرفي آنها مي پردازيم

انسان ها پیرو هر مكتب و نظریه ای که باشند، نمی توانند نقش بی بدیل شخصیت هایی را نادیده بگیرند که اندیشه و رفتار آنها در دگرگونی بنیادین بینشها و روشها، اثر گذار بوده است. لذا می توان گفت مهمترین فصل در بررسي انقلاب هاي مهم، فصل شناخت معماران و بنیانگذاران اين خيزشهاي اجتماعي است . ارزیابی و تحلیل واقع بینانه پدیده انقلاب اسلامی نشان می دهد كه اندیشه ورانی صادق و زمان شناس ، این جریان را از نقطه آغاز تا پيروزي هدایت کردند و پس از پیروزی نیز در روند تكاملي آن ، نقش سازنده ای ایفا نمودند .

امام خمینی (ره) معمار اصلی ، بنیانگذار انقلاب اسلامی و پیشگام این نهضت است . در طول سال هایی که امام سکان کشتی انقلاب اسلامی را در دست داشت ، توطئه های داخلی و خارجی دشمنان برای نابودي انقلاب يا خارج كردن آن از مسیر اصلی قوت گرفت. اما امام خمینی که از سالها قبل ، نهال انقلاب را آبیاری كرده بود ، با سیاستها و استراتژی های هوشمندانه خود ، توطئه ها را خنثی ساخت تا جایی که تحلیل گران و جامعه شناسان از امام به عنوان روح و جان انقلاب اسلامی یاد کردند . از آنجا که درباره نقش امام خمینی (ره) در برنامه های قبل به تفصيل سخن گفته ايم ، در اینجا به این سخن آیت الله خامنه ای ، رهبر انقلاب اسلامي ، اکتفا می کنیم که می فرماید : « نام آور بزرگ دوران معاصر یعنی روح الله خمینی دانشمندی پارسا ، خردمندی پرهیزكار ، حکیمی سیاستمدار ، مؤمنی نواندیش ، عارفی شجاع و هوشمند، فرمانروایی عادل و مجاهدی فداکار بود . احساس وظیفه دینی ، او را وارد میدان مبارزه ای بزرگ و تاریخی کرد که هرگز به جز مردان استثنایی تاریخ در آن قدم ننهاده و به جز معدودی از آن پیروز بیرون نیامده اند.»

در نهضت روحانیت ايران، همواره منبر و خطابه یکی از مهمترین ابزارهای پیام رسانی بوده است . در حد فاصل سال 1342 ( 1963 م ) تا پیروزی انقلاب اسلامی در سال 1357 ( 1979 م ) ، گروهي از روحانیون مبارز با استفاده از وعظ و خطابه ، همگام با امام خمینی نقش مهمی را در آگاهی بخشیدن به مردم و تبيين دلايل مشروعیت نداشتن رژيم سلطنتي شاه ایفا کردند . آنان در مساجد ، سخنرانی و مسائل روز جامعه و نيز بي عدالتي و عمق فساد حکومت پهلوي را بیان می کردند . امروزه بعضي از این مساجد ، نام همان روحانیون را در اذهان تداعی می کند . مثل مسجد " هدایت " که با نام " آیت الله طالقانی " گره خورده است . مرحوم آیت ا... طالقانی از یاران صدیق امام خمینی و شخصيتي استوار در نهضت اسلامی بود .
بررسی سوابق سیاسی آیت ا... طالقانی نشان می دهد که مبارزات وی از اواخر دوره سلطنت پهلوي اول - رضا خان - آغاز شد و در جریان حوادث سیاسی دهه 1320 هجري شمسي ( 1941 م ) تا کودتای 28 اسد 1332 ه . ش ( 1953 ) تداوم یافت . طالقاني در جریان ملی شدن صنعت نفت به عنوان یکی از روحانیون روشنگر و مبارز ، از اين نهضت حمايت کرد . وي از همین مقطع ، کلاسهای تفسیر قرآن را در مسجد هدایت آغاز کرد و در این جلسات ، از رژيم شاه انتقاد می کرد . آیت ا... طالقانی از جنبشي كه به رهبری مرجعیت دينی بود و در رأس آن امام خمینی قرار داشت ، پشتيباني قاطع مي كرد . آيت ا... طالقاني با الهام از امام ، عزم خود را برای حمایت از نهضت مردم ايران جزم کرد و مسجد هدایت را کانون تعامل روشنفکران دینی قرار داد .

مبارزات روشنگرانه آیت الله طالقانی باعث شد که او به همراه جمعی دیگر از همفکرانش بارها دستگیر و زندانی و تبعید شوند . آیت ا... طالقانی سالهاي زيادي را در زندانهاي رژيم شاه گذراند . وي در زندان ، تحت شكنجه هاي شديد عوامل رژيم قرار گرفت ، ولي نستوه و پابرجا ماند و هرگز تسليم نشد . او زندان را به کانون فعالیتهای فکری و مطالعاتی تبدیل کرد و با برگزاری کلاسهای علمی ، از فرصت بدست آمده ، براي افزايش آگاهي هاي سياسي و اجتماعي زندانيان بهره برداری مطلوب كرد . تفسیر سوره هايي از قرآن به نام " پرتوی از قرآن " در همین ایام به نگارش درآمد . یک گزارش ساواک بیانگر نقش مهم آيت ا... طالقاني در نهضت اسلامی است . در اين گزارش آمده است:
« در منزل آیت الله طالقانی فعالیت بسیار شدیدی وجود دارد . همه شب افرادی به آنجا رفت و آمد می کنند که عده ای هم با آنها تماس دارند . رابطهای بسیاری هم از طرف آقای خمینی به منزل آقای طالقانی رفت و آمد دارند و ستاد عملیات مخالفین رژيم ، منزل آقای طالقانی است.»

آيت ا... شهيد دکتر بهشتي را مي توان يکي ديگر از معماران بناي تفکر اسلامي انقلابي و از سازمان دهندگان تشکيلات انقلاب اسلامي ايران به شمار آورد . شهيد بهشتي هماهنگ با مسيري كه امام خميني براي مبارزه ترسيم كرده بود، به فعاليتهاي فكري و فرهنگي پرداخت . او از استراتژيست هاي انقلاب و فردي خوش فكر ، دور انديش و تيزبين بود . مشي و بينش سياسي و اجتماعي شهيد بهشتي ، از برداشت روشن او از تعاليم اسلام ريشه مي گرفت . دکتر بهشتی را مي توان يك عالم اسلام شناس و يک مصلح روحاني دانست که در چارچوب آئين اسلام ، اصلاح جامعه را جستجو مي كرد . در نگاه او ، اسلام هم دين و ايدئولوژي است و هم دولت و نظام حکومتي.

دکتر بهشتي با حضور مؤثر در مجامع علمي و دانشگاهي ، آراء و ديدگاههاي جامع خود را درباره مسائل اسلامي مطرح مي کرد . در اين مسير ، از راه بيان و قلم و سازماندهي نيروهاي مبارز و متهعد ، براي حفظ هويت اسلامي انقلاب مي کوشيد . دکتر بهشتي را
مي توان از شخصيتهاي مؤثر در سازماندهي روحانيت مبارز دانست . رابطه او با امام و اعتماد کامل امام به او در سالهاي سخت مبارزه ، بهشتي را به صورت يکي از شخصيتهاي امین انقلاب درآورده بود . با توجه به آگاهي و تسلط بهشتي به مسائل روز جهان ، وي رابطي مطمئن براي عرضه افکار و انديشه هاي امام خميني و ارائه اسلام به عنوان دینی کارآمد به اقشار دانشگاهی و روشنفکر به شمار مي رفت .

شهید آیت الله " دکتر مفتح " از دیگر شخصيتهاي فرهنگی و متفكر در انقلاب اسلامی است . وی همراه با مبارزات سیاسی امام خمینی ، به بستر سازی فکری و فرهنگی توجه خاص ورزید . آيت ا... مفتح علاوه بر حضور فعال در صحنه مبارزه عليه رژيم پهلوي ، دارای سوابق درخشان فرهنگی بود . دکتر مفتح به همراه شخصیتهایی چون دکتر بهشتی ، محمد جواد باهنر و استاد مطهری ازجمله اندیشمندان تربیت شده مکتب امام خمینی ( ره) بودند که برای زدودن خرافات و پیرایه ها از دین و شناساندن اسلام راستین ، قدم در دانشگاه گذاردند . آنها با تدریس و تألیفات خود ، مروّج جنبه هاي پويا و زنده اسلام ، در مراکز دانشگاهی شدند. این اندیشمندان به دانشگاه ها راه يافتند تا ضمن انجام مسئوليتهاي اجتماعی بتوانند در تعلیم و تربیت اسلامی جوانان نقش داشته باشند .

روحیه جوان گرایی دکتر مفتح موجب شد که در سالهاي نزديك به پيروزي انقلاب ، وی مسجد قبا - در تهران - را به کانون گردهمايي نیروهای جوان و انقلابی تبدیل کند . ازجمله اقدامات مهم اين روحاني انقلابي ، برگزاری باشکوه نماز عید فطر و راهپيمايي پس از آن در سال 1357 در تهران بود . اين تجربه موفق ، زمینه ساز راهپیمایی های بزرگ بعدی در شهرهاي مختلف ايران شد . راهپیمایی 16 سنبله 57 نیز در ادامه تظاهرات روز عید فطرو دومین حرکت گسترده مردم تهران بود . تظاهرات 17 سنبله در تهران و سركوب و کشتار مردم توسط عوامل رژیم شاه ، به حرکت انقلاب برای سرنگونی رژیم شتاب بيشتري بخشيد . در این سال ، آیت الله مفتح در کنار همرزمان خود ، آیت الله بهشتی و استاد مطهری " جامعه روحانیت مبارز " را تشکیل دادند تا زمينه را برای هدایت و ساماندهی نيروهاي انقلاب فراهم کنند . دکتر مفتح از فعالان کمیته استقبال از امام خمینی در جریان پیروزی انقلاب اسلامی بود

همانگونه که در برنامه هاي قبل گفتيم ، درجريان مبارزه براي پيروزي انقلاب اسلامي ايران ، شخصيتهاي متعددي تاثيرگذار بودند که برخي از آنها نقش برجسته تري داشتند . در برنامه گذشته به زندگي و نقش شماري از اين افراد در پيشبرد نهضت بزرگ مردم ايران اشاره كرديم . اينک زندگي تعداد ديگري از پيشگامان انقلاب اسلامي را مورد بررسي قرار مي دهيم . شخصيتهايي که فصل مشترک آنها تاثير پذيري از افکار انقلابي امام خميني (ره) بود . بي شک ، آيت ا... خامنه اي رهبر انقلاب اسلامي ايران ، از مؤثرترين روحانيون و شخصيتها در به ثمر رسيدن مبارزات انقلابي مردم مسلمان ايران است .
ايشان در سال 1939 در شهر مقدس مشهد - در شمال شرقي ايران - متولد شد . آيت ا... خامنه اي آموختن دروس اسلامي را نزد پدر فاضل خود آغاز کرد . ايشان در نوزده سالگي به قم رفت و نزد اساتيد بزرگي چون امام خميني ( ره) ، آيت الله بروجردي و علامه طباطبايي ، تحصيلات عالي ديني را گذراند . حضور آيت ا... خامنه اي در قم ، مصادف با آغاز قيام امام خميني بود که از اوايل دهه 1960 آغاز شد . آيت ا... خامنه اي جذب قيامي شد که طلايه دار آن ، امام خميني بود و به تبليغ انديشه هاي امام و افشاگري عليه رژيم شاه پرداخت .
پس از تبعيد امام خميني (ره) ، آيت ا... خامنه اي به تحصيل و تبليغ و مبارزه ادامه داد . دروس ايشان براي طلاب جوان و دانشجويان و جوانان جاذبه اي خاص داشت ، بويژه آنکه کلاسهاي درس آيت ا... خامنه اي ، همراه با روشنگري و آگاهي بخشي درمورد خفقان و فساد حکومت و دعوت به تعاليم آزادي بخش اسلام بود . سخنرانيها و افشاگريهاي آيت ا... خامنه اي خشم رژيم شاه را برانگيخت و باعث شد ايشان بارها دستگير و در شرايط سخت ، زنداني شود . رهبر انقلاب اسلامي ، آخرين بار در اوايل سال 1978 دستگير و به منطقه اي دورافتاده در جنوب شرقي ايران تبعيد شد . چند ماه بعد از تبعيد ، با اوج گيري مبارزات انقلابي مردم ايران ، ايشان از تبعيد بازگشت و به ساماندهي و هدايت نيروهاي انقلابي ، ‌به ويژه در شهر مقدس مشهد پرداخت . آيت ا... خامنه اي در اين شهر به همراه افرادي چون شهيد عبدالکريم هاشمي نژاد ، شرايط مناسبي را براي گسترش نهضت اسلامي ، فراهم کرد .

پس از بازگشت پيروزمندانه ‌امام به تهران در آستانه پيروزي انقلاب اسلامي ،‌ امام خميني ، آيت ا... خامنه اي و جمعي ديگر از شخصيتهاي مبارز و متعهد را به عضويت شوراي انقلاب برگزيد . پس از پيروزي انقلاب نيز آيت ا... خامنه اي سمتهاي حساس و مهمي را به عهده گرفت و همواره مورد عنايت امام خميني بود . در پي رحلت امام خميني (ره) ، نمايندگان مجلس خبرگان رهبري ، آيت ا... خامنه اي را به عنوان صالح ترين شخص براي جانشيني امام تشخيص دادند و ايشان را به رهبري انقلاب برگزيدند . البته درخصوص نقش آيت ا... خامنه اي در انقلاب اسلامي و شيوه هاي رهبري ايشان در برنامه هاي بعد به تفصيل بحث خواهد شد .

از ديگر شخصيتهاي مهم و تاثيرگذار در پيروزي انقلاب اسلامي ايران ، شهيد آيت ا... مرتضي مطهري بود . وي در زمره شاگردان برجسته امام خميني ( ره) قرار داشت . خطیبی توانا ، نویسنده ای متبحر و روحانی ای روشنگر بود. از اوایل سال 1342 ( 1963 م ) فعالیتهای سیاسی ، اجتماعی ، فرهنگی و اسلامی شهید مطهری ابعاد گسترده تری یافت . مقالات ، سخنرانیها و كتابهای شهید مطهری در این زمان ، نقش با اهمیتی در بیداری مردم ایران علیه جنایات رژیم پهلوی داشت . در سال 1345 شهید مطهری فعاليتهاي خود را در حسینیه ارشاد متمركز كرد ، جایی كه روشنفكران و دانشگاهیان در آن تجمع مي كردند . وی طي سخنرانيهاي خود در حسینیه ارشاد سعی نمود كه افكار و اندیشه ها را متوجه حقيقت اسلام كند و بدعتها و خرافه ها را از چهره اسلام بزداید . اوایل دهه 1350 را می توان سالهای مبارزه شهید مطهری علیه افكار و انديشه هاي التقاطي دانست . ایشان درمورد خطری كه متوجه روشفنكران و انديشمندان بود ، روشنگري كرد و با اشتباهات و انحرافات غربگرایان به مقابله برخاست .

شهید مطهری به دلیل حضور در دانشگاه و مدارس علوم دینی ، پلی بود میان دو قشری كه سالها از هم جدا نگه داشته شده بودند . طلاب و دانشجويان در وجود شهید مطهری نقطه ارتباط و اتصال خود را دیدند و به هم نزدیك شدند. قشر دانشگاهی در وجود مطهري ، چهره اسلام شناسی متعهد و قابل اعتماد را مشاهده كرد . تلاش فكری شهید مطهری در جذب جوانان به اسلام ، نقش بسزایی داشت . احیای تفكر دینی توسط شهید مطهری و گرایش جوانان بویژه دانشجویان به اسلام ، زمینه های مناسبی برای پیوند حوزه و دانشگاه پديد آورد .

قبل از پیروزی انقلاب ، شهید مطهری در سفری به پاریس از طرف امام (ره) مسئول شد كه شورای انقلاب را تشكيل دهد . او در بازگشت به ایران ، به همراه شش تن دیگر از یاران امام (ره) این شورا را تشكیل دادند . پس از پیروزی انقلاب ، مطهری از مهمترین و مورد اعتمادترین مشاوران امام (ره) بود . استاد مطهری یكی از متفكرین دینی بود كه معقتد بود اسلام مكتبی توانا است كه می تواند مسلمانان را از انحطاط برهاند ، به شرط آنكه به تعالیم اولیه اسلام برگردیم و آنها را احیا كنیم . شهید مطهری در تالیفات خود ، تفسیر تازه ای از حكومت اسلامی ، دموكراسی و رهبری متعهد ارائه داد و در همه آنها خواهان استقلال و جدایی از افكار غربي شد . شهید مطهری به عنوان اندیشمندي كه به احیاء تفكر دینی مي انديشيد ، خواستار آن بود كه دین و مذهب دوباره به صحنه اجتماع بازگردانده شود . او اسلام را به عنوان يك ایدیولوژی جامع مطرح كرد كه راهگشای مسائل و مشكلات جامعه امروز بشري است .

نقش شهيد مطهري در تحولات سالهاي 1978 و 1979 که منجر به پيروزي انقلاب اسلامي شد ، غير قابل انکار و برجسته بود . پس از پيروزي انقلاب اسلامي ، اميدهاي زيادي به نقش آفريني شهيد مطهري در نظام اسلامي وجود داشت . اما آيت ا... مطهري در دوم ماه می 1979 ،‌ توسط عوامل گروههاي متعصب و تروريستي به شهادت رسيد . شهيد مطهري را مي توان از مهمترين نظريه پردازان انقلاب اسلامي ايران دانست .

حجت الاسلام دکتر محمد جواد باهنر، از ديگر ياران امام خميني (ره) و پيشروان انقلاب مردم ايران بود . وي نيز پس از طي دوران تحصيلات ديني زير نظر اساتيدي چون آيت ا... بروجردي ، امام خميني (ره) و ‌علامه طباطبايي، به تحصيلات دانشگاهي روي آورد و تا اخذ درجه دکتراي الهيات پيش رفت . هدف دکتر باهنر نيز جذب جوانان و دانشگاهيان به سوي آموزه هاي مترقي اسلام و هدايت آنها در مسير انقلاب اسلامي بود . وي نيز چون ديگر مبارزان و آزاديخواهان ، بارها توسط سازمان اطلاعات و امنيت شاه ( ساواک) دستگير و زنداني شد و در سال 1971 ساواك سخنراني هاي او را ممنوع کرد . با اين حال ، حجت الاسلام باهنر با نوشتن کتاب و برپا کردن کلاسهاي گوناگون به تبليغ آئين اسلام و افشاگري عليه رژيم شاه ادامه داد . پس از پيروزي انقلاب اسلامي نيز وي سمتهاي مهمي را برعهده داشت که مهمترين آنها صدارت بود . عوامل گروهک ضد انقلابي و تروريستي منافقين ، در سي ام اگوست سال 1981 دکتر باهنر را به همراه محمد علي رجائي ، رئيس جمهوري مبارز و مردمي ايران ، به شهادت رساندند .

يکي ديگر از شخصيتهاي موثر در انقلاب اسلامي ايران ، آيت ا... اکبر هاشمي رفسنجاني است . وي در نوجواني به حوزه علميه قم رفت تا از سرچشمه هاي علوم اسلامي بهره مند شود . او خيلي زود به نهضت امام خميني ( ره ) پيوست و فعاليتهاي سياسي را آغاز كرد . آيت ا... رفسنجاني در سالهاي تبعيد امام ، به مبارزات خود عليه رژيم شاه و نيز تبليغ اسلام ادامه داد و به همين دليل ، چندين بار دستگير و زنداني شد . آيت ا.. هاشمي رفسنجاني چند ماه قبل از پيروزي انقلاب در فبروری سال 1979 از زندان رژيم شاه آزاد شد و بلافاصله به صفوف نهضت مردم ايران پيوست . به فرمان امام خميني (ره) آيت ا... هاشمي رفسنجاني نيز جزو اعضاي شوراي انقلاب بود و از آن پس تاکنون مسئوليتهاي بسيار مهمي چون رياست جمهوري و رياست مجلس شوراي اسلامي را در ايران برعهده داشته است . وي هم اکنون رئيس مجمع تشخيص مصلحت نظام و رئيس مجلس خبرگان رهبري است .

به يقين در پيروزي انقلاب ، شخصيتهاي بزرگي نقش داشتند كه نمي توان در اينجا از همه آنها ياد كرد . اينان و بسياري ديگر از عالمان و متفكران ، جان خود را در راه پيروزي انقلابي فدا كردند كه تاثيرات زيادي بر جهان گذاشته و موج بيداري اسلامي را در جغرافياي جهان اسلام برپا کرده است . آنان را مي توان مصداق آيه 30 سوره فصلت دانست که مي فرمايد : " بي ترديد کساني که گفتند پروردگار ما خداوند يگانه است ، سپس استقامت و پايداري کردند ، فرشتگان بر آنها نازل مي شوند ( و مي گويند ) که نهراسيد و اندوهگين نباشيد ، شما را به بهشتي که وعده داده شده ، بشارت باد . "